دانش نامه جهان اسلام – مدخل حوزه علمیه

تولیدگر: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی

مجموعه نظامها و گرايشهاى آموزشى دينى در ميان شيعيان، از جهات متعدد مقولهبندى مىشود، اما رايجترين و شاملترين تقسيم، دورهبندى تاريخى است، به ويژه از آنرو كه در هر دوره غالبآ يكى دو مركز جمعيتى شيعيان كانون اصلى سنّت آموزشى بوده است و مراكز ديگر به مثابه تابع و وابسته آن كانون يا كانونهاى اصلى عمل مىكردهاند؛ ضمن آنكه هر دوره تاريخى با شاخصهايى معين، قابل تمايز از ساير دورههاست. در واقع، برخى شاخصها و ويژگيها در سنّت آموزشى علوم دينى شيعه جنبه عام دارد و برخى ديگر معرف يك حوزه معين است.

مراد از نظام آموزشى در اين مقاله، سنّت انتقال علوم دينى و تربيت عالمانى در سطوح مختلف است كه اشتغال اصلى يا فرعى آنان بحث و بررسى مطالب دينى در همه ساحتها (قرآن، تفسير، حديث، كلام، فقه، اخلاق) و نيز علوم مرتبط با آنها (ادبيات، تاريخ، رجال، فلسفه) و گاه علوم رايج در تمدن اسلامى (طب، نجوم، رياضى، عرفان) بوده است. بنابراين، سنّتهاى تبليغ دين براى عموم كه در قالبهاى مختلف در مساجد و مراكز مشابه صورت مىپذيرفته و نيز تصدى شئون دينى مردم ــ كه علىالاصول برعهده دانش آموختگان حوزههاى علمى بوده و هست ــ در دايره بررسى نظامهاى تعليم حوزهاى قرار نمىگيرد، هرچند اين فعاليتها از نتايج تعليمى حوزهها و غالباً در پيوند با آنهاست.