حجره نما | محتوای تهذیبی تربیتی مدارس حوزه های علمیه
بسمه تعالی
یادداشتی درباره بزرگی و بزرگواری روح انسان
استاد شهید مطهری در کتاب «آزادی معنوی» بحثی را با عنوان بزرگی و بزرگواری روح مطرح کرده و میفرماید:
«بزرگی روح یک مطلب است و بزرگواری روح مطلب عالیتری است؛ یعنی هر بزرگی روح، بزرگواری نیست. هر بزرگواری، بزرگی هست اما هر بزرگی، بزرگواری نیست. مسلّماً همت بزرگ نشانه روح بزرگ و همت کوچک نشانه روح کوچک است.» (آزادی معنوی، ص197)
در واقع ایشان در این عبارت، انسانها را به لحاظ قوت و ظرفیت روحی و شخصیتی به سه دسته کلی تقسیم نمودهاند:
- انسانهای با روح کوچک و حقیر؛
- انسانهای با روح بزرگ؛
- انسانهای با روح بزرگوار.
در این نوشته کوتاه با اقتباس از این دستهبندی استاد شهید مطهری به بررسی اجمالی صفات و ویژگیهایی این سه گروه خواهیم پرداخت.
الف. ویژگیهای انسانهای با روح کوچک و حقیر
این اشخاص با ویژگیهایی مثل: عزت نفس پایین، مالدوستی و دنیاپرستی، لذتجویی و شهوترانی، پرخوری و شکمپرستی، بخلورزی، غیبت، حسادت، تحقیر و تمسخر دیگران، ناشکیبایی و تابآوری کم، زود ناامید و تسلیم شدن در برابر مشکلات، زودرنجی، ظاهربینی، کوتهفکری و سطحینگری، سخنچینی و سعایت، چاپلوسی و تملق، ترس و بزدلی، حقد و کینهورزی، خودبینی، افراط و تفریط در کارها، تنبلی و ضعف اراده، سکوت در برابر ظلم و بی عدالتی، پیروی از ظن و گمان، انکار معاد، بیرغبتی نسبت به تحصیل علم و کمال و… شناخته میشوند.
شهید مطهری درباره تفاوت روح بزرگ و روح کوچک چنین میگوید:
«اگر کسی دارای روح بزرگ بشود، خواه ناخواه تن او به زحمت و رنج میافتد. تنها آن تنها و بدنهایی از آسایش کامل و احیاناً عمر دراز، خوابهای بسیار راحت، خوراکهای بسیار لذیذ و این گونه چیزها بهرهمند میشوند که دارای روحهای حقیر و کوچکاند. اما افرادی که روح بزرگ دارند، همین بزرگی روح آنها سبب رنج تن آنها و احیاناً کوتاهی عمر آنها میشود، سبب بیماریهای تن آنها میشود.» (آزادی معنوی، ص195)
در آیات و روایات متعددی از صفات مذموم این گروه یاد شده است. از جمله:
1- ناشکیبایی و بیتابی: «انَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً، إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً وَ إِذا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعاً إِلَّا الْمُصَلِّينَ» (معارج، 19-22)؛ همانا انسان، بىتاب و حريص آفريده شده است. هرگاه بدى به او رسد، نالان است و هرگاه خيرى به او رسد، بخيل است. مگر نمازگزاران.
2- زود نامید شدن: «لا یَسْأَمُ الْإِنسَانُ مِن دُعَاء الْخَیْرِ وَ إِن مَّسَّهُ الشَّرُّ فَیَؤُوسٌ قَنُوطٌ» (فصلت، 49)؛ انسان هرگز از تقاضاى نیکى (و نعمت) خسته نمىشود و هرگاه شرّ و بدى به او رسد، بسیار مأیوس و نومید مىگردد!
3- مالدوستی: «وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا» (فجر، آیه 20)؛ و مال و ثروت را بسیار دوست دارید (و بهخاطر آن گناهان زیادی مرتکب میشوید.)
البته علاقه به مال فطرى است، آنچه مذموم است، علاقه شديد است: «حُبًّا جَمًّا» («جَمًّا» به معناى زياد و انباشته است.) (قرائتی، تفسیر نور، ج10، ص 476)
4- انکار معاد: «بَلْ یرِیدُ الْإِنْسَانُ لِیفْجُرَ أَمَامَهُ» (قیامت، 5)؛ (انسان شك در معاد ندارد) بلكه او مىخواهد (آزاد باشد و بدون ترس از دادگاه قيامت) در تمام عمر گناه كند!
5- بخل: «وَكَانَ الْإِنْسَانُ قَتُورًا» (اسراء، 100)؛ انسان سخت بخیل است. «وَمِنْهُم مَّنْ عَهَدَ اللَّهَ لَئِنْ ءَاتَانَا مِن فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ * فَلَمَّا ءَاتَاهُم مِّن فَضْلِهِ بَخِلُواْ بِهِ وَتَوَلَّواْ وَّهُم مُّعْرِضُونَ» (توبه، 75 و 76)؛ و از آنان، كسانىاند كه با خدا عهد كردهاند كه: «اگر [خداوند] از كَرَم خويش به ما عطا كند، قطعا صدقه خواهيم داد و از شايستگان خواهيم شد. پس چون از فضل خويش به آنان بخشيد، بدان بخل ورزيدند و به حال اِعراض، روى برتافتند.
«قيلَ: نَزَلَت في ثَعلَبَةَ بنِ حاطِبٍ و كانَ مِنَ الأَنصارِ، فَقالَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وآله: اُدعُ اللّهَ أن يَرزُقَني مالاً، فَقالَ: يا ثَعلَبَةُ قَليلٌ تُؤَدّي شُكرَهُ خَيرٌ مِن كَثيرٍ لا تُطيقُهُ، أما لَكَ في رَسولِ اللّهِ اُسوَةٌ حَسَنَةٌ وَالَّذي نَفسي بِيَدِهِ لَو أرَدتُ أن تَسيرَ الجِبالُ مَعي ذَهَبا وفِضَّةً لَسارَت. ثُمَّ أتاهُ بَعدَ ذلِكَ فَقالَ: يا رَسولَ اللّه ادعُ اللّهَ أن يَرزُقَني مالاً وَالَّذي بَعَثَكَ بِالحَقِّ لَئِن رَزَقَنِيَ اللّهُ مالاً لَاُعطِيَنَّ كُلَّ ذي حَقٍّ حَقَّهُ. فَقالَ صلى الله عليه وآله: اللّهُمَّ ارزُق ثَعلَبَةَ مالاً، قالَ: فَاتَّخَذَ غَنَما فَنَمَت كَما يَنمُو الدّودُ، فَضاقَت عَلَيهِ المَدينَةُ فَتَنَحّى عَنها فَنَزَلَ وادِيا مِن أودِيَتِها، ثُمَّ كَثُرَت نُمُوّا حَتّى تَباعَدَ عَنِ المَدينَةِ، فَاشتَغَلَ بِذلِكَ عَنِ الجُمُعَةِ وَالجَماعَةِ، و بَعَثَ رَسولُ اللّه صلى الله عليه و آله إلَيهِ المُصَدِّقَ لِيَأخُذَ الصَّدَقَةَ، فَأَبى و بَخِلَ و قالَ: ما هذِهِ إلّا اُختُ الجِزيَةِ! فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه وآله: يا وَيحَ ثَعلَبَةَ يا وَيحَ ثَعلَبَةَ و أنزَلَ اللّهُ الآيات.» (مجمع البيان، ج 5، ص81)؛ [وَيحٌ: كلمة رحمة و ويل كلمة عذاب. (الصحاح، ج 1، ص 417)]؛ گفته شده كه اين آيه، درباره ثَعلَبة بن حاطِب نازل شد. او مردى از انصار بود و به پيامبر صلى الله عليه وآله عرضه داشت: دعا كن كه خداوند به من ثروتى روزى كند. پيامبر صلى الله عليه وآله فرمود: «اى ثَعلَبه ! مال اندكى كه شكرش را بگزارى، بهتر از مال بسيارى است كه شكر آن را نتوانى به جای آوری! آيا در پيامبر خدا، براى تو سرمشق نيكويى نيست؟ سوگند به آن كه جانم در دست اوست، اگر بخواهم كه كوهها برايم طلا و نقره شوند، مىشوند!» (مدتی گذشت) ثعلبه دوباره نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و گفت: اى پيامبر خدا! دعا كن كه خداوند به من ثروتى روزى كند. سوگند به آن كه تو را به حق بر انگيخت، اگر خداوند ثروتى روزىام كند حقّ هر حقدارى را مىدهم! پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: «بار خدايا! به ثَعلَبه مالى روزى فرما». ثعلبه چند تا گوسفند خريد و آن گوسفندها، مانند كِرم رشد كردند و افزون شدند، چندان كه ديگر داخل شهر مدينه گنجايش آنها را نداشت. پس به بيرون مدينه رفت و در يكى از درّههاى مدينه استقرار يافت. گوسفندانش، همچنان افزايش يافتند تا اين كه از مدينه باز هم دورتر شد و از شركت در نماز جمعه و جماعت باز ماند. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله، مأمور جمع آورى زكات را نزد او فرستاد تا زكاتش را بگيرد؛ امّا ثعلبه زكاتش را نداد و بخل ورزيد و گفت: اين چيزى شبيه همان جزيه است! پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «بيچاره ثَعلَبه! بيچاره ثَعلَبه!» و خداوند اين آيات را فرو فرستاد.
– علی عليهالسلام فرمود: «مَن بَخِلَ بمالِهِ ذَلَّ، مَن بَخِلَ بِدينِهِ جَلَّ» (غررالحكم، ح7921)؛ هركه در مال خود بخل ورزد خوار مىشود و هر كه در دين خود بخل ورزد سربلند مىگردد. نیز فرمود: «ليسَ لِبخيلٍ حبيبٌ» (غررالحكم: 7473)؛ بخيل، هيچ، دوستى ندارد.
6- شکمپرستی: «ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَ يَتَمَتَّعُوا وَ يُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ» (حجر، 3)؛ آنان را (به حال خود) رها كن تا بخورند و بهرهمند شوند و آرزوها سرگرمشان كند، پس به زودى (نتيجه اين بىتفاوتىها را) خواهند فهميد.
نکته: گرچه انسان به آرزو زنده است و اگر روزى آرزو از انسان گرفته شود از كار و تلاش دست برمىدارد، امّا آرزويى كه در اسلام مورد انتقاد قرار گرفته است، مربوط به موارد ذيل است: 1. آرزوى طولانى، 2. آرزوى بيش از عمل، 3. آرزوى بدون عمل، 4. آرزويى كه انسان را سرگرم كند، 5، آرزوى خير داشتن از كار و افراد بد. (قرائتی، تفسیر نور، ج4، ص 440)
7- هواپرستی، شهوترانی و مالپرستی: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «يأتي على الناس زمان بطونهم آلهتهم و نساؤهم قبلتهم و دنانيرهم دينهم وشرفهم متاعهم، لا يبقى من الايمان إلا اسمه و لا من الاسلام إلا رسمه و لا من القرآن إلا درسه، مساجدهم معمورة من البناء و قلوبهم خراب عن الهدى، علماؤهم شر خلق الله على وجه الارض، حينئذ ابتلاهم الله في هذا الزمان بأربع خصال: جور من السلطان و قحط من الزمان و ظلم من الولاة و الحكام فتعجبت الصحابة فقالوا: يا رسول الله أيعبدون الاصنام؟ قال: نعم، كل درهم عندهم صنم.» (بحارالأنوار، علامه مجلسي، ج22، ص 453)؛ زمانى بر مردم فرا مىرسد كه شكمهاى آنها بتهاى آنهاست و زنهاى آنها قبله آنهاست و دينارهايشان دينشان و شرفشان متاعشان است، در آن زمان از ايمان جز نامى و از اسلام جز رسمى و از قرآن، جز درسى باقى نمىماند، مساجدشان از نظر ساختمان آباد و دلهايشان از نظر هدايت خراب است. خداوند در چنان شرايطى، آنان را به چهار بلا مبتلا مىكند، جور سلطان و قحطى زمان و ظلم واليان و حاكمان. پس اصحاب از این سخن حضرت متعجب شده پرسیدند: آیا اینها بتها را میپرستند؟ حضرت فرمود: بله، هر درهم برای آنان یک بت است.»
نکته: فرق ميان ظلم و جور (كه در بسيارى از روايات در برابر هم قرار گرفتهاند) ممكن است از اين جهت باشد كه واژه جور در اصل به معنى انحراف از مسير حق است؛ بنابراين جور سلطان به انحرافات صاحبان سلطه و فرمانروايان اطلاق مىشود. در حالى كه ظلم به معنى بى عدالتى است. (مکارم شیرازی، اخلاق در قرآن، ج2، ص 318)
– امام صادق علیهالسلام فرمود: «… فإذا رأيت الحق قد مات و ذهب أهله و رأيت الجور قد شمل البلاد… و رأيت الناس همهم بطونهم و فروجهم لا يبالون بما أكلوا و ما نكحوا و رأيت الدنيا مقبلة عليهم و رأيت أعلام الحق قد درست فكن على حذر و اطلب إلى الله عز وجل النجاة و اعلم أن الناس في سخط الله عز وجل و إنما يمهلهم لأمر يراد بهم فكن مترقبا واجتهد ليراك الله عز وجل في خلاف ما هم عليه…» (علامه مجلسی، مرآة العقول، ج25، ص84-90)؛ و چون دیدی که تمام همّ و غم مردم شکم و عورتشان است، باکی ندارند که چه بخورند و با که آمیزش کنند و چون دیدی که دنیا به آنها روی آورده است و دیدی که نشانه های حق مندرس گشته است. در چنین موقعی مواظب خود باش نجات خود را از خداوند بخواه و بدان که مردم (با این نافرمانیها) در غضب خدا هستند و به آنها که مهلت می دهد به خاطر کاری است که برای آنها در نظر گرفته شده است: پس مواظب باش و سعی کن تا خدا تو را در خلافِ کار آنها ببیند.
8- طمع و خواری نفس: علی علیه السلام فرمود: « ازْری بِنَفْسِهِ مَنِ اسْتَشْعَرَ الطَّمَعَ وَ رَضِی بِالذُّلِّ مَنْ کشَفَ ضُرَّهُ وَ هانَتْ عَلَیهِ نَفْسُهُ مَنْ امَّرَ عَلَیها لِسانَهُ»؛ (نهج البلاغه، حکمت2) كوچك گردانيد خود را كسي كه طمع و آز (به آنچه در دست مردم است) را روش خويش قرار داد (زيرا لازمه طمع نيازمندى و فروتنى است و لازمه نيازمندى و فروتنى پستى و كوچكى) و به ذلّت و خوارى تن داده كسي كه گرفتارى و پريشانى خود را (نزد ديگرى) آشكار نمايد (زيرا لازمه اظهار گرفتارى و پريشانى حقارت و زير دستى است) و نزد خويش خوار است كسي كه زبانش را حكمران خود گرداند (بىتأمّل و انديشه هر چه به زبانش آيد بگويد كه بسا موجب هلاك و تباهى او گردد و چنين كس مقام و منزلتى براى خود در نظر نگرفته است). (ترجمه فیض الاسلام)
ب. ویژگیهای انسانهای با روح بزرگ
گروه دیگری از انسانها، انسانهای با روح بزرگ هستند؛ مانند: اسکندر کبیر (پادشاه مقدونیه باستان)، شاه اسماعیل، نادرشاه، ناپلئون بناپارت، هیتلر، استالین، چنگیزخان مغول و… . این اشخاص با ویژگیهای مثبتی چون: بلندهمتی، اراده قوی و پولادین، سرسختی و سختکوشی، خواستهها و آرزوهای بزرگ، کمالگرایی، تسلیم و ناامید نشدن، قدرت بالای مدیریت و رهبری و… و ویژگیهای منفی مثل: غفلت از مبدأ و معاد، غرور و خودخواهی، تفاخر و فضل فروشی، تکاثر، خودرأیی، طغیان و سرکشی، تمامیتخواهی، ظلم و فساد فی الارض، اسراف و تبذیر، سنگدلی و بیعاطفگی، قدرتطلبی، مادیگرایی و دنیاطلبی، بلندپروازی و آرزوهای دور و دراز، حرص و طمع، نامجویی و شهرتطلبی، تعدی و تجاوز به حقوق دیگران، بدخلقی و … شناخته میشوند.
این بزرگی روح و قوت شخصیت در افراد مختلف جلوههای متفاوتی دارد؛ یکی اراده و عزم و همت خود را در کسب علم و دانش به کار میگیرد. دیگری در جمع ثروت و اندوختن مال و برخی در کسب قدرت و جاه طلبی و … .
شهید مطهری در این رابطه مینویسند:
«مثلاً در مسیر علم همتها فرق میکند؛ یکی قانع است که دیپلمی بگیرد و در حد یک دیپلمه معلومات داشته باشد که بیسواد نباشد. ولی دیگری را میبینید که اساساً به هیچ حدی از علم قانع نیست، همتش این است که حداکثر استفاده را از عمر خودش بکند و تا آخرین لحظه عمرش از جذب و جلب و کشف مسائل علمی کوتاهی نکند.» بعد داستان معروف ابوریحان بیرونی را نقل میکنند که: «این مرد شیفته دانش و تحقیق و کشف جدید است. سلطان محمود بالاجبار او را احضار میکند. میرود ولی مانند هر مرد باهمتی از هر فرصتی استفاده میکند. سلطان محمود هندوستان را فتح میکند. به همراه سلطان محمود به هند میرود. میبیند در آنجا گنجینهای از اطلاعات و علوم است ولی زبان سانسکریت را نمیداند. این زبان را در پیری به حدّ اعلی یاد میگیرد. سالهای زیادی در آنجا مطالعه میکند، اثری به وجود میآورد به نام تحقیق ما للهند من مقولة مرذولة فی العقل او مقبولة که این کتاب امروز یکی از منابع بسیار باارزش هندشناسان دنیاست. در وقتی که این آدم در مرض موت و در حال احتضار بود، یکی از فقها- که همسایهاش بود- اطلاع پیدا کرد که ابوریحان در چنین حالی است. رفت به عیادتش. هوشش بجا بود. تا چشمش به فقیه افتاد یک مسئله فقهی از باب ارث یا جای دیگری از او سؤال کرد. فقیه تعجب کرد و اعتراض نمود که تو در این وقت که داری میمیری، از من مسئله میپرسی؟! ابوریحان جواب داد من از تو سؤالی میکنم: آیا اگر من بمیرم و بدانم بهتر است یا بمیرم و ندانم؟» (آزادی معنوی، ص196- 197)
یا در رابطه با همت بلند و اراده پولادین برخی چهرههای سرشناس تاریخ مینویسد:
«یکی دیگر در مسیر جاه طلبی و بزرگی و مقام میرود. مگر در این جهت مردم متساوی هستند؟ نه. در اینکه اسکندر مرد بلندهمتی بوده است نمیشود شک کرد. مردی بود که این داعیه در سرش پیدا شد که تمام دنیا را در زیر مهمیز و فرمان خودش قرار بدهد. اسکندر از یک آدم نوکرصفتی که اساساً حس سیادت و آقایی در او وجود ندارد، حس برتریطلبی در او وجود ندارد، همتش در وجودش نیست، خیلی بالاتر است. نادرشاه و امثال او هم همینطور. اینها را باید گفت روحهای بزرگ، ولی نمیشود گفت روحهای بزرگوار. اسکندر یک جاهطلبی بزرگ است، یک روح بزرگ است اما روح بزرگی که در او چه چیز رشد کرده است؟ شاخهای که در این روح رشد کرده چیست؟ وقتی میرویم در وجودش، میبینیم این روح، بزرگ شده است اما آن شاخهای که در او بزرگ شده است جاه طلبی است، شهرت است، نفوذ است؛ میخواهد بزرگترین قدرتهای جهان باشد، میخواهد مشهورترین کشورگشایان جهان باشد، میخواهد مسلطترین مرد جهان باشد. چنین روحی که بزرگ است ولی در ناحیه جاه طلبی، تن او هم راحتی نمیبیند. مگر تن اسکندر در دنیا راحتی دید؟ مگر اسکندر میتوانست اسکندر باشد و تنش راحتی ببیند؟ مگر نادر، همان نادر ستمگر، همان نادری که از کلّهها منارها میساخت، همان نادری که چشمها را درمیآورد، همان نادری که یک جاه طلبی دیوانه بزرگ بود، میتوانست نادر باشد و تنش آسایش داشته باشد؟ گاهی کفشش ده روز از پایش درنمیآمد، اصلا فرصت درآوردن نمیکرد. نقل میکنند که یک شب نادر از همین دهنه زیدر از جلوی یک کاروانسرا عبور میکرد. زمستان سختی بود. آن کاروانسرادار میگوید نیمههای شب بود که یک وقت دیدم درِ کاروانسرا را محکم میزنند. تا در را باز کردم، یک آدم قوی هیکل سوار بر اسب بسیار قوی هیکلی آمد تو. فوراً گفت: غذا چه داری؟ من چیزی غیر از تخم مرغ نداشتم. گفت: مقدار زیادی تخم مرغ آماده کن. من برایش آماده کردم، پختم. گفت: نان بیاور، برای اسبم هم جو بیاور. همه اینها را به او دادم. بعد اسبش را تیمار کرد، دست به دستها و پاها و تن او کشید. دو ساعتی آنجا بود و یک چرتی هم زد. وقتی خواست برود، دست به جیبش برد و یک مشت اشرفی بیرون آورد. گفت: دامنت را بگیر. دامنم را گرفتم. آنها را ریخت در دامنم. بعد گفت: الآن طولی نمیکشد که یک فوج پشت سر من میآید. وقتی آمد، بگو نادر گفت من رفتم فلان جا، فوراً پشت سر من بیایید. میگوید تا شنیدم «نادر»، دستم تکان خورد، دامن از دستم افتاد. گفت: میروی بالای پشت بام میایستی، وقتی آمدند بگو توقف نکنند، پشت سر من بیایند. (خودش در آن دل شب، دو ساعت قبل از فوجش حرکت میکرد.) فوج شاه آمدند، من از بالا فریاد کردم: نادر فرمان داد که اطراق باید در فلان نقطه باشد. آنها غرغر میکردند ولی یک نفر جرأت نکرد نرود، همه رفتند. آدم بخواهد نادر باشد دیگر نمیتواند در رختخواب پر قو هم بخوابد، نمیتواند عالیترین غذاها را بخورد؛ بخواهد یک سیادت طلب، یک جاه طلب، یک ریاست طلب بزرگ ولو یک ستمگر بزرگ هم باشد، تنش نمیتواند آسایش ببیند، بالأخره هم کشته میشود و هرکس در هر رشتهای بخواهد همت بزرگ داشته باشد، روح بزرگ داشته باشد، بالأخره آسایش تن ندارد. اما هیچ یک از افرادی که عرض کردم، بزرگواری روح نداشتند؛ روحشان بزرگ بود ولی بزرگوار نبودند!» (آزادی معنوی، ص198- 199)
در آیات و روایات به برخی از ویژگیهای یاد شده اشاره شده است. از جمله:
1- سرکشی: «فأمّا من طغى و آثر الحیوة الدنیا فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوى» (نازعات، 37-39)؛ پس کسی که سرکشی نموده و و زندگی دنیا را مقدّم بدارد، جهنم جایگاه او باشد.
2- برتری طلبی: «إِنَّ فِرعَونَ عَلا فِى الأَرضِ وَ جَعَلَ أَهلَها شِيَعًا يَستَضعِفُ طائِفَةً مِنهُم يُذَبِّحُ أَبناءَهُم وَ يَستَحي نِساءَهُم إِنَّهُ كانَ مِنَ المُفسِدينَ» (قصص،٤)؛ فرعون در زمین برتریجویی کرد و اهل آن را به گروههای مختلفی تقسیم نمود؛ گروهی را به ضعف و ناتوانی میکشاند، پسرانشان را سر میبرید و زنانشان را (برای کنیزی و خدمت) زنده نگه میداشت؛ او به یقین از مفسدان بود.
3- هواپرستی: ذَرهُم یاکلوا ویتَمتَعوا ویُلهِهُم الأمل فسوف یعلمون» (حجر، 3)؛ بگذار آنها بخورند و از دنیای مادی بهره گیرند و آرزوها (ی دراز) آنان را غافل سازد ولی به زودی خواهند فهمید (که چه اشتباه بزرگی مرتکب شدهاند).
4- آرزوهای دور و دراز: امیرمؤمنان علی علیهالسّلام میفرماید: «من اطال الأمل أساء العمل» (نهج البلاغه، ح36)؛ هر کس آرزویش را طولانی کند عملش را زشت و ناپسند میگرداند.
در واقع، بزرگی اینها فقط در بُعد جسمانی و حیات حیوانی آنهاست نه روح و روان آنها. همه دنیا را برای خود میخواهند و همه چیز و همه کس را فدای رسیدن به خواستههای خود و ترقی و بزرگ شدن خود میکنند. بزرگی اینها بر میگردد به خودپرستیشان. میخواهند خود گرگ باشند و بقیه مردم گوسفند. لذا در تاریخ میبینیم که بسیاری از ایشان برای حفظ قدرت و برتری خود دست به جنایات بزرگی زدند و حتی به نزدیکان و فرزندان خود نیز رحم نکردند. برای مثال، نادرشاه (بنیانگذار سلسله افشاریه، معروف به اسکندر دوم و ناپلئون ایران و آخرین جهانگشای شرق) در اواخر عمر به خاطر سوءظن، پسرش رضا قلی میرزا را کور کرد. یا شاه عباس صفوی یک پسر خود را کشت و دو پسر دیگرش را کور نمود.
نیز در تاریخ نقل است که شاهصفی (ششمین پادشاه خاندان صفوی) در دوره کوتاه سیزده سال و نیم سلطنتش بسیاری از مردان و سرداران نامی ایران را به اتهامات واهی سر برید و چند تن را نیز به دست خود کشت. او در سال سوم پادشاهی تمام شاهزادگان صفوی و بستگان خود را از برادر و اعمام و عموزادگان و نوادگان دختری شاه عباس، کور کرد و کشت.
ج. ویژگیهای انسانهای با روح بزرگوار
انسانهای با روح بزرگوار با ویژگیهایی چون ایمان راسخ به خدا، تقوا، حیا، اخلاص، امیدواری، حسن خلق، صداقت، اراده قوی، همت عالی، شجاعت، ایثار و فداکاری، مسئولیتپذیری، مردمداری، روحیه جهادی و خدمتگذاری، خستگیناپذیری، خیرخواهی، مهربانی و دلسوزی، ولایتمداری، شجاعت، استکبارستیزی، ظلمستیزی و عدالتخواهی، سخاوت، ایستادگی پای آرمانها، صبر و استقامت، تواضع، توکل، زهد و سادهزیستی، خوشبینی، حسن شهرت و نیکنامی، تلاش مداوم برای تحصیل علم و کمال و… شناخته میشوند.
این دسته از انسانها، روح بزرگ و بزرگواری دارند؛ خود شیر هستند و دوست دارند بقیه مردم نیز شیر باشند. انبیا و اولیا علیهم السلام که در رأس این گروه قرار دارند و رهروان راستین آنها در پی سعادت و خوشبختی دنیوی و اخروی همه انسانها هستند و برای دستیابی به این مقصود شب و روز نمیشناسند و از هیچ تلاش و کوششی دریغ نمیکنند. دغدغه حقطلبی، عدالتخواهی، مبارزه با فقر، تبعیض، ظلم و فساد، برپایی و گسترش ارزشهای الهی و انسانی، یاری مظلومان و مستضعفان عالم و… تمام وجودشان را فرا گرفته است.
استاد مطهری درباره این دسته میفرماید:
«مسألهای است که از جنبه روانی و فلسفی بسیار قابل توجه است و آن اینکه انسان در ضمیر و روح و روان خودش و به تعبیر قرآن در فطرت خودش غیر از این گونه بزرگیها- که بازگشتش به خودپرستیهای بزرگ است- یک نوع احساس بزرگی دیگری در وجود خود میکند که از این نوعها نیست؛ آن را باید گفت انسانیت بزرگ. … این یک انسان بزرگ است نه یک خودپرست بزرگ. بالاتر از خودپرستی است. به خاطر احساس یک شرافت و بزرگواری پا روی خودپرستی میگذارد، چطور؟ این آدم میخواهد بزرگ باشد اما دنبال این نیست که بزرگتر از فلان آدم باشم؛ فلان آدم فلان مقدار ثروت دارد من از او بیشتر داشته باشم، فلان آدم فقط محکوم حکم من باشد، من امر کنم و او اطاعت کند، من باید آمر باشم و او مطیع. در مقابل پلیدیها، برای نفس و روح خودش احساس بزرگی میکند. مثلا انسانی اساساً روحش به او اجازه نمیدهد که دروغ بگوید، اصلا دروغ را پستی میداند، در روح خودش احساس علوّ میکند. … علی علیه السلام به فرزندش امام مجتبی علیه السلام میفرماید: اکرِمْ نَفْسَک عَنْ کلِّ دَنِیةٍ وَ انْ ساقَتْک الَی الرَّغائِبِ، فَانَّک لَنْ تَعْتاضَ بِما تَبْذُلُ مِنْ نَفْسِک عِوَضاً [نهج البلاغه، نامه 31] پسر جانم! روح خودت را گرامی بدار، بزرگوار بدار، برتر بدار از هر کار پستی. در مقابل هر پستی فکر کن که روح من بالاتر از این است که به این پستی آلوده بشود. … علی علیه السلام میگوید در روح خودت اینگونه احساس زیبایی کن، احساس عظمت کن، احساس شخصیت کن که قطع نظر از هر مطمعی، قطع نظر از هر خیالی، قطع نظر از هر حاجت مادی، اصلا خودت را بزرگتر از این بدانی که تن به پستی بدهی. دروغ پیش میآید؟ دروغ پستی است، دئانت است. تو کریمی، تو بزرگواری، تو عالی هستی، تو زیبا هستی. خودت را برتر از این بدان که با دروغ خود را پست و کوچک کنی. از مردم چیزی مخواه. خواستن از مردم دنائت است؛ تو بزرگی، بزرگواری، زیبایی. تو انسانی؛ مقام انسانیت بالاتر از این است که انسان حاجت خودش را از دیگری به صورت التماس بخواهد. فرمود: التَّقَلُّلُ وَ لا التَّوَسُّلُ [همان، حکمت390] به کم بساز و دست پیش دیگری دراز مکن. … علی علیه السلام جمله عجیبی دارد، میگوید: ما زَنی غَیورٌ قَطُّ [همان، حکمت297] یعنی هرگز یک آدم با شرف و غیرتمند زنا نمیکند؛ این امر قطع نظر از این است که زنا شرعاً حرام است یا حرام نیست، قطع نظر از این است که آیا خدا در قیامت یک آدم زناکار را معاقب میکند یا نمیکند. میفرماید یک آدم شریف، یک آدم غیور، آدمی که احساس عظمت میکند، احساس شرافت در روح خودش میکند، هرگز زنا نمیکند.» (آزادی معنوی، ص200- 203)
خداوند متعال در قرآن کریم به برخی از خصوصیات انسانهای با روح بزرگوار اشاره کرده است:
1- ایثار: «وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ» (حشر، 9)؛ و ديگران را بر خويش ترجيح مىدهند هر چند خود نيازمند باشند.
2- دلسوزی و خیرخواهی: «لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ» (توبه، 128)؛ به یقین، رسولی از خود شما به سویتان آمد که رنجهای شما بر او سخت است و اصرار بر هدایت شما دارد و نسبت به مؤمنان، رئوف و مهربان است. «طه، مَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَى» (طه، 1-2)؛ ما قرآن را بر تو نازل نکردیم تا به مشقت و زحمت افتی.
3- اخلاص: «وَ ما اَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ اَجْرٍ اِنْ اَجْريَ اِلاّ عَلَي رَبِّ الْعالَمين» (شعراء، 109)؛ من برای این دعوت، هیچ مزدی از شما نمیطلبم؛ اجر من تنها بر پروردگار عالمیان است.
این آیه که حکایت سخن پیامبرانی همچون نوح، هود، صالح، لوط و شعیب علیهمالسلام است، آشکارا پرده از این واقعیت برمیدارد که پیامبران هیچگونه توقع یا درخواستی برای دریافت پاداش زحمات خویش از مردم نداشتند و تنها چشم امید آنان به خداوند و فضل او بوده است.
4- احساس مسئولیت در قبال جامعه: «يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَ يَضَعُ عَنْهُمْ اصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتى كانَتْ عَلَيْهِم» (اعراف/157)؛ آنان را به نيكى امر مىكند و از زشتى بازمىدارد و پاكيزهها را بر آنان حلال و پليدىها را بر آنان حرام مىكند و قيد و زنجيرشان را برمىدارد.
5- خشیت الهی: «إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ» (فاطر، 28)؛ هر آينه از ميان بندگان خدا تنها دانشمندان از او مىترسند.
شهید مطهری در پایان یادآور میشوند که هر روح بزرگواری یک روح بزرگ است اما هر روح بزرگی، بزرگوار نیست: «البته بزرگواران، بزرگان هم هستند اما همه بزرگان بزرگوار نیستند. همه بزرگواران بزرگاند. این است که وقتی ما در مقابل این بزرگواران میایستیم، همواره از بزرگواریشان میگوییم نه از بزرگی منهای بزرگواری: اشْهَدُ انَّک قَدْ اقَمْتَ الصَّلوةَ وَ اتَیتَ الزَّکوةَ وَ امَرْتَ بِالْمَعْروفِ وَ نَهَیتَ عَنِ الْمُنْکرِ. ما اگر در مقابل نادرشاه بخواهیم بایستیم چه باید بگوییم؟ باید از بزرگیاش بگوییم. باید بگوییم: ما گواهی میدهیم که تو رفتی هند را غارت کردی و الماس نور برایمان آوردی، دریای نور برایمان آوردی، کوه نور برایمان آوردی. اما به حسین میگوییم که ما شهادت میدهیم که تو زکات دادی نه ثروت جمع کردی و آوردی، تو امر به معروف کردی، نهی از منکر کردی، تو نماز را که اساس پیوند بنده با خداست زنده کردی، تو در راه خدا کوشیدی نه در راه شکم خودت، نه در راه جاه طلبی خودت. تو یک جاهطلبی بزرگ نبودی، تو یک انتقام بزرگ نبودی، تو یک کینه توزی بزرگ نبودی، تو یک ثروت طلب بزرگ نبودی، تو یک مجاهد فی سبیل اللَّه بزرگ بودی. تو کسی بودی که خودِ فردی و حیوانی را فراموش کردی و آن خودی را که تو را به خدایت پیوند میدهد زنده کردی. اشْهَدُ انَّک جاهَدْتَ فِی اللَّهِ حَقَّ جِهادِه. ما گواهی میدهیم که تو کوشیدی، جهاد کردی ولی جهادت نه در راه شهوت و نه در راه جاه و مقام بود، بلکه در راه حق و حقیقت بود.» (آزادی معنوی، ص211)
شخصیتهای بسیاری در طول تاریخ اسلام بهویژه تاریخ پرافتخار حوزههای علمیه تشیع تا دوران درخشان انقلاب اسلامی و دفاع مقدس از چنین ویژگیهایی برخوردار بودند؛ چهرههای اثرگذار و ماندگاری حوزوی چون: آیات عظام شیخ طوسی، شیخ مفید، شیخ بهایی، شیخ طبرسی، علامه حلی، شیخ صدوق، میرزا محمدتقی شیرازی، ملاحسینقلی همدانی، سید احمد کربلایی، علامه مجلسی، علامه وحید بهبهانی، علامه بحرالعلوم، شیخ مرتضی انصاری، حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی، آیت الله سید ابوالحسن اصفهانی، شیخ فضل الله نوری، آیت الله بروجردی، علامه امینی، شهید مدرس، شیخ محمد خیابانی، میرزا کوچک خان جنگلی، شهید محمدباقر صدر، شهید علی اندرزگو، شهید حسین غفاری، شهید محمدرضا سعیدی، شهید عبدالکریم هاشمینژاد، شهید مرتضی مطهری، علامه طباطبایی، آیت الله مشکینی، امام خمینی (رضوان الله علیهم اجمعین)، مقام معظم رهبری و… و سرداران و شهدای والامقامی چون: دکتر مصطفی چمران، حسین علم الهدی، مهدی باکری، محمدابراهیم همت، حسن باقری، احمد کشوری، منصور ستاری، جواد فکوری، عبدالحسین برونسی، محمدعلی جهان آرا، یوسف کلاهدوز، ولی الله فلاحی، علی اکبر شیرودی، حسین خرازی، مهدی زینالدین، علیرضا موحددانش، محمود کاوه، عباس بابایی، عباس دوران، مصطفی اردستانی، حسن آبشناسان، حسن شفیعزاده، احمد متوسلیان، عباس کریمی، علی صیاد شیرازی، حسن تهرانی مقدم، حسین لشکری، احمد کاظمی، حسین همدانی، حمید تقوی، مصطفی صدرزاده، حاج قاسم سلیمانی، محسن فخریزاده و بسیاری دیگر از شهدای سرافراز نظام اسلامی چنین بودند.
زندگی هر یک از این شخصیتهای علمی، اخلاقی، انقلابی و جهادی سرشار از خصال نیک و برجسته انسانی و قرآنی و بیانگر روح بزرگوار آنهاست و مطالعه زندگینامه این عزیزان همواره مورد سفارش علما و بزرگان و مقام معظم رهبری بوده است.
مقام معظم رهبری میفرماید:
«ما قلّههای تهذیب داریم … رفتار اینها، شناخت زندگی اینها، حرفهای اینها، خودش یکی از شفابخشترین چیزهایی است که میتواند انسان را آرام کند، به انسان آرامش بدهد، روشنایی بدهد، دلها را نورانی کند… .» (بیانات مقام معظم رهبری در ديدار طلاب، فضلا و اساتيد حوزه علميه قم، 29/07/1389)
«من توصیه میکنم این کتابهایی که در شرح حال سرداران است یا آنچه که در گزارش روزهای جنگ و سالهای دشوار اول بالخصوص نوشته شده، این را جوانها بخوانند. خود را سیراب کنید از معرفت به آنچه که گذشته است در تاریخ انقلاب.» (بیانات در دیدار بسیجیان استان فارس، 14/2/1387)
مرحوم آیتالله بهجت، مطالعه سیره علما را به منزله مشاهده مستقیم ایشان میدانستند و میفرمودند:
«گمان میکنم مطالعه تراجم علمای سَلَف و ملاحظه اعمال آنها به منزله مراجعه به کتب و اخلاقیات، معتبر و مؤثر است. وقتی که گفته میشد: در فلان مدرسه، اتاق آقا سید محمدکاظم یزدیw در فلانجا بود، انصافش این است که با دیدن آن اتاق، گویا میدیدیم که سیدe چگونه بوده است.» (رخشاد، در محضر بهجت، ج۲، ص۹)
مرحوم آیتالله احمدیمیانجی نیز با بیان برخی الگوهای سازنده، در مورد اهمیت مطالعهی سیره علما میفرمود:
شرح حال علما و بزرگان را مطالعه کنید. این کتاب «روضاتالجنات»، «ریاض العلما»، «تحفه الاحباب» شیخ عباس قمی و «فواید الرضویه» شیخ عباس قمی را مطالعه کنید. ببینید علمای گذشته چه کارها کردهاند. آنها برای ما الگو هستند. یکی از چیزهایی که اخلاق و رفتارها را اصلاح میکند و ما را تشویق به مطالعه میکند، همین خواندن شرح حالِ بزرگان است. … اگر شرح حال علما را ایّام بیکاری مطالعه کنید، شما را خیلی برای مطالعه تشویق میکند و خیلی به خودسازی راغب میسازد. حالاتِ علما، شما را وادار به زهد و فداکاری میسازد. (حسنزاده، اسوه پارسیان، ص105ـ107)
کاظم علی محمدی
معاون تهذیب و تربیت حوزه علمیه استان آذربایجان شرقی
تیرماه 1402
https://hawzahnews.com/xckY5
