ضرورت تهذیب دائمی نفس

بسم الله الرحمن الرحیم

ضرورت تهذیب دائمی نفس

نخست به چند روایت زیر دقت کنیم:

– پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمودند:

«مَن إعتَدَل يَوماه فهو مَغبونٌ و مَن كان غَدُه شراً مِن يومه فهو ملعون و مَن لم يَتَفَقّد النقصان من نفسه فهو في نقصان و من كان في نقصان فالموتُ خيرٌ له»؛ هر كس دو روزش يكسان باشد، مغبون و متضرر است و هر كس فردايش از امروزش بدتر باشد، ملعون است و كسى كه در خود احساس کمبود و نقص نکند (و به فکر اصلاح خود نباشد)، رو به نقصان و کاستی است (خردمند نیست) و كسى كه در حال نقصان باشد، مرگ برايش از زنده ماندن بهتر است. (مجموعه ورام، ج2، ص29)

– امام کاظم علیه السلام فرمود: «مَنِ استَوى يَوماهُ فهُو مَغبونٌ و مَن كانَ آخِرُ يَومَيهِ شَرَّهُما فهُو مَلعونٌ و مَن لم يَعرِفِ الزِّيادَةَ في نفسِهِ فهُو في نُقصانٍ و مَن كانَ إلى النُّقصانِ فالمَوتُ خَيرٌ لَهُ مِنَ الحياةِ»؛ هر كه دو روزش برابر باشد، مغبون است و هر كه امروزش بدتر از ديروزش باشد ملعون (از رحمت حق به دور) است و هر كه پيشرفتى در وجود خود نبيند در نقصان است و هر كه در مسير كاستى باشد، مرگ براى او بهتر از زندگى است. (بحارالانوار، ج78، ص327، ح5)

– امیرمؤمنان علی علیه السلام نیز فرمود: «مَنْ لَمْ يَتَعَاهَدِ النَّقْصَ مِنْ نَفْسِهِ غَلَبَ عَلَيْهِ الْهَوَى وَ مَنْ كَانَ فِي نَقْصٍ فَالْمَوْتُ خَيْرٌ لَهُ»؛ هر كه به نقص خود رسيدگى نكند، هوا و هوس بر او چيره گردد و هر كه نقص داشته باشد، مرگ برايش بهتر است. (من لايحضره الفقيه، ج4، ص382)

– در حدیث قدسی هم داریم که خداوند متعال فرمودند: «من لم یکن فی الزیادة فی دینه فهو فی النقصان و من کان فی النقصان فالموت خیر له»؛ هر کس در حال افزودن به اندوخته دینی خود نباشد در نقصان است و هر كه نقصان باشد، مرگ برايش بهتر است.

‌از این روایات و چندین روایت دیگر به این مضمون، چنین استفاده می‌شود که انسان مؤمن باید همیشه در تلاش برای اصلاح نفس و رشد (اخلاقی، معنوی، علمی- معرفتی، عملی و…) باشد و در این مسیر چیزی به نام سکون، در جا زدن و حفظ وضعیت موجود نداریم که سکون و رکود در زندگی مؤمن مساوی با غبن و زیان‌کاری است. در واقع، انسان‌ها در هر لحظه از زندگی یا در حال رشد و حرکت به سوی خیر و کمال مطلوب‌اند یا در حال انحطاط، افول و دور شدن از آن. همچون دوچرخه‌سواری که در حال بالا رفتن از یک مسیر با شیب تند است. او باید پیوسته پا بزند که اگر لحظه‌ای درنگ کرد نه تنها بالا نمی‌رود که به عقب برگشته و سقوط می‌کند و از هدف و مقصد بازمی‌ماند.

عالم ربانی مرحوم ملا مهدی نراقی (ره) در این زمینه می‌نویسند:

«لاتحصل السعادة إلا بإصلاح جمیع الصفات و القوی دائما، فلا تحصل بإصلاحها بعضا دون بعض و وقتا دون وقت، کما أن الصحة الجسمیة و تدبیر المنزل و سیاسة المدن لاتحصل إلا بإصلاح جمیع الأعضاء و الأشخاص و الطوائف فی جمیع الأوقات، فالسعید المطلق من أصلح جمیع صفاته و أفعاله علی وجه الثبوت و الدوام بحیث لا یغیره تغیر الأحوال و الأزمان …» (جامع السعادات، ج1، ص 73)؛ سعادت جز به اصلاح مداوم و مستمرّ جميع صفات و قوا حاصل نخواهد شد، بنابراين با اصلاح بعضى از آنها و به طور گاه‏گاه حاصل نمى‏شود، چنانكه‏ تندرستى و تدبير منزل و سياست مدن جز به اصلاح همه اعضا و اشخاص وطوايف در همه اوقات حاصل نخواهد شد. پس سعادتمند مطلق كسى است كه همه‏صفات و افعال خويش را به نحو ثابت و دائم اصلاح كند به طورى كه دگرگونى ‏احوال و زمان‌ها آنها را تغيير ندهد.

با این توضیح معنای این آیات شریفه سوره عصر بهتر فهمیده می‌شود که: «والعصر انّ الانسان لفی خسر الا الذین آمنوا و عملواالصالحات…»، یعنی انسان پیوسته در حال خسران و زیان و نقصان هست مگر آنهایی که ایمان آورده و عمل صالح انجام دهند. به بیان دیگر تا دست از تلاش برای رشد و تقویت ایمان و عمل صالح برداریم، جزو زیان‌کاران خواهیم بود.

صد البته که پیمودن این راه و طی این طریق، نیازمند استقامت (فاستقم کما أمرت)، مراقبت دائمی و مجاهدت همیشگی و خستگی‌ناپذیر دارد و به استناد آیه شریفه «یا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّکَ کادِحٌ إِلي‏ رَبِّکَ کَدْحاً فَمُلاقيهِ» (انشقاق،6)؛ (اي انسان! تو با تلاش و رنج به‌سوي پروردگارت مي‌روي و او را ملاقات خواهي كرد)، توقف‌گاه و سرمنزل مقصود این تلاش‌ها و رنج‌ها، لحظه جان دادن و ملاقات رب العالمین است و رسیدن و آرام و قرار گرفتن در این دنیا معنایی ندارد.

کاظم علی محمدی

معاون تهذیب و تربیت حوزه علمیه استان آذربایجان شرقی

تیر 1402